Qeydiyyat
Daxil Ol

Diyabette Bitkisel Destekler, Mikrobiyota

Qidalanma və Pəhriz

Diyabetli bireylerde bitkisel ürünlere ve takviyelere yönelik ilgi giderek artmaktadır. Bu yazıda tarçın, çörek otu, kudret narı, çemen otu, zencefil ve ısırgan otuna ilişkin mevcut bilimsel veriler ile güvenlik uyarıları ele alınmakta; ayrıca bağırsak mikrobiyotasının, prebiyotik ve probiyotiklerin diyabet yönetimindeki yeri değerlendirilmektedir. Güncel veriler, incelenen bitkilerin hiçbirini önermek için henüz yeterli değildir.

Dyt. MÜNEVVER ORUÇ

Dyt. MÜNEVVER ORUÇ

09 noyabr 2026

Oxuma Müddəti

19 dk

Yenilənmə Tarixi

09 noyabr 2026

Diyabette Bitkisel Destekler, Mikrobiyota
Oxuma Müddəti

19 dk

Yenilənmə Tarixi

09 noyabr 2026

MÜNDƏRİCAT

Tıbbi beslenme tedavisi (TBT), diyabet yönetiminin temel taşlarından biridir. Diyabetli bireylerde TBT’nin amacı, kan glukozu, kan lipitleri ve kan basıncı hedeflerine uygun yeme alışkanlığı kazandırmak, sağlıklı vücut ağırlığını sağlamak ve sürdürmek, diyabete bağlı gelişebilecek komplikasyonları ertelemek/önlemektir.

Diyabetin oluşumunda; batı tipi diyet (doymuş ve trans yağ asitleri ile basit şekerlerden zengin, posadan fakir) ve fiziksel aktivite azlığı gibi olumsuz yaşam tarzı değişiklikleri, genetik yatkınlık ve epigenetik değişikliklerin de içinde bulunduğu risk faktörlerine bağlı olarak oluşan inflamasyon, dislipidemi, oksidatif stres, β-hücre harabiyetine bağlı gelişen hiperglisemi ve insülin direnci rol almaktadır.

Son yıllarda dünyada ve ülkemizde diyabetik birey sayısı katlanarak artmakta, kişiler buna bir çözüm bulabilmek için çeşitli bitkilere ve/veya suplemanlara yönelmektedir.

Diyabetli bireylerin bitkilere karşı artan ilgisinin başlıca nedenleri arasında hastalığın kronik seyirli oluşu, farmakolojik tedaviye paralel olarak yaşam tarzı değişikliklerini gerektirmesi ve medyada yer alan destekleyici haberler yer almaktadır. Yazılı ve sözlü basında her gün farklı bir bitki “diyabete şifa” olarak tanıtılarak pazarlanmaktadır. “Doğal”, “kimyasal içermez”, “yan etkilerden uzak” gibi ifadeler de bu algıyı ve bitkilerin kontrolsüz kullanımını desteklemektedir. Ürünlerin kontrolsüz kullanımına paralel olarak sağlık riskleri de artmaktadır.

Bitkilerin ilaç hammaddesi olarak kullanımı dışında, son yıllarda geleneksel yaklaşımla kullanımlarında yeniden bir artış söz konusudur. Özellikle kronik hastalığa sahip bireylerde bitkisel ürünlerin kullanımına yönelik eğilim dikkat çekicidir. Yapılan çalışmalarda diyabetli bireylerin de bu ürünleri sıklıkla tercih ettiği belirlenmiş ve ülkemizde diyabetli bireylerde bitkisel ürün kullanma oranlarının 2 ile 6 arasında değiştiği saptanmıştır.

 

Toplumun Sıklıkla Kullandığı Bazı Bitkiler

Tarçın

Dünyada tarçının baharat olarak kullanılan dört temel türü vardır. Bunlardan Seylan tarçını ve Çin tarçını en sık kullanılan türlerdir. Zengin aroması nedeniyle Seylan tarçını daha çok tercih edilir. Ancak pahalı olduğu için genellikle Çin tarçını ile karıştırılarak kullanılmaktadır.

Yapılan bilimsel çalışmaların çoğunluğunun Çin tarçını ile yürütülmesi, etkinlikle birlikte güvenilirlik sorununu da ortaya çıkarmaktadır. Çin tarçını, yüksek dozlarda hepatotoksik olduğu bilinen kumarin maruziyetine neden olmaktadır. Yapılan çalışmalar temel alındığında bir çay kaşığı toz tarçının 5.3–18 mg kumarin içerdiği görülmektedir. Bu değerler, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi’nin (European Food Safety Authority [EFSA]) kumarin için önerdiği günlük tolere edilebilir miktarın (0–0.1 mg/kg) üzerinde alıma neden olabilmektedir. Öte yandan diğer tarçın çeşidi olan Seylan tarçınının kumarin içeriği oldukça düşüktür. Ancak pahalı olduğu için genellikle piyasada Çin tarçını ile karıştırılarak satılmaktadır.

Özetle, üzerinde daha çok çalışma yapılan Çin tarçınının glisemik profile etkisinin oldukça sınırlı olduğu ve hepatotoksik bileşen olan kumarin açısından zengin olması nedeniyle kullanımının önerilmediği söylenebilir. Kumarin içeriği düşük olan Seylan tarçınına ilişkin klinik çalışma bulunmadığından yorum yapmak için erkendir.

Çörek Otu

Çörek otunun diyabet üzerine olan potansiyel etkileri birçok farklı mekanizma ile ilişkilendirilmektedir. Bu mekanizmalar arasında karaciğerde insülin duyarlılığının artması, glukoneogenezin baskılanması, kaslarda glukoz kullanımının artması, pankreasta insülin salınımının ve β-hücre proliferasyonunun artması ve gastrointestinal sistemden glukoz emiliminin azalması yer almaktadır.

Buna karşın ülkemizden bildirilen bir vaka raporunda, 6 gün süreyle çörek otu tableti (2–2.5 g/gün) kullanan 62 yaşındaki diyabetik bir kadın hastada akut böbrek yetmezliği geliştiği saptanmış ve bu durum çörek otu ile ilişkilendirilmiştir. Çörek otu ile yapılan klinik çalışmaların birçoğunda düşük dozda ve kısa süreli kullanıldığı hâlde böyle bir durumun gelişmesi, benzer başka bir raporun olmayışı da göz önüne alındığında, sorunun çörek otunun kendisinden çok kullanılan ürünün kalitesi ve bileşimi ile ilişkili olabileceğini düşündürmektedir. Ürüne bulaşmış toksik bir maddenin böbrek fonksiyonlarında bozulmaya yol açmış olması olasıdır. Bu olası tablo, piyasada satılan bitkisel ürünlerdeki kalite sorununu da ortaya çıkarmaktadır. Bitkisel ürünlere, ürünün etkisini artırmak amacıyla kimyasallar eklenebildiği; ayrıca bitkisel ürünlerin birçoğunda ağır metal, pestisit, insektisit gibi yabancı madde bulaşlarının olabileceği rapor edilmiştir. Bu nedenle kullanılacak bitkinin güvenilir olması kadar ürünün de güvenilir olmasına çok dikkat edilmelidir.

Kudret Narı

Kabakgiller familyasından bir bitki olan kudret narının meyveleri, dünyanın çeşitli bölgelerinde sebze olarak kullanılmakta ve yemeği yapılarak tüketilmektedir. Ülkemizde ise doğal olarak yetişmemekte, bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Kudret narının meyvesi ve tohumlarının Güneydoğu Asya’da diyabete karşı kullanılan bitkiler arasında popüler olduğu bilinmektedir. Yapılan çalışmalarda kudret narının antioksidan etki gösterdiği, glukoz ve lipit metabolizmasının düzenlenmesinde etkili olduğu saptanmıştır. Farklı ekstreleri ile yürütülen çalışmalarda, kan glukoz düzeyi yüksek olan farelerde hipoglisemik etki gösterdiği belirlenmiştir. Kudret narı ile yürütülmüş bazı çalışmalardaki olumlu sonuçlara karşın klinik çalışmaların sonuçları çelişkilidir. Küçük örneklemli bazı klinik çalışmalar kudret narının hipoglisemik etkinliğini desteklese de bu çalışmaların çoğunluğu randomize kontrollü olarak planlanmamıştır.

Kudret narı, uterus kasılmalarını artırarak düşüğe sebep olabileceğinden gebeler tarafından kullanılmamalıdır. Ayrıca çocuklar, emziren anneler, infertilite tedavisi gören bireyler ve kabakgiller familyasındaki bitkilere/besinlere alerjisi olanlar tarafından da kullanılmamalıdır. Glukoz-6-fosfat dehidrogenaz enzim eksikliği olanlarda favizm türü sendrom riski nedeniyle kullanımı önerilmemektedir. Bitkinin uzun süreli kullanımı da (>4 hafta) tavsiye edilmemektedir. Bitkinin tadı acı olduğu için liyofilize edilmiş toz hâlinde kapsül olarak kullanımı tercih edilebilmektedir. Bu durumun yüksek doz tüketime ve toksisiteye neden olmamasına dikkat edilmelidir.

Çemen Otu

Çemen otunun glisemik kontrol üzerine olan etkisini açıklayan mekanizmalar arasında mide boşalmasını geciktirmesi, glukoz ve yağ emilimini seçici olarak azaltması, glukoz transportunun inhibisyonu, β-hücrelerinden insülin salınımının uyarılması, insülin duyarlılığının artması, oksidatif stresin azaltılması ve glukagon benzeri peptid-1'in modülasyonu yer almaktadır. Çemen otu, yüksek posa içeriğinden dolayı ilaçların absorpsiyonunu azaltabilmektedir. Bu nedenle ilaç kullanan bireylerde çemen otunun kullanımına dikkat edilmelidir. Ayrıca tohumlarının uterusu uyarıcı etkisi nedeniyle gebelik süresince kullanımı önerilmemektedir. Diğer yan etkileri arasında diyare, gaz gibi gastrointestinal sistem şikâyetleri ve alerjik reaksiyonlar yer almaktadır.

Zencefil

Güneydoğu Asya’da doğal olarak yetişen zencefilin rizomları, kendine özgü kokusu ve taşıt tutmasına bağlı bulantı ve kusmaya karşı etkisiyle popüler olan bir bitkidir. Yapılan bazı çalışmalarda zencefilin insülin duyarlılığını artırmada etkili olduğu bildirilmiştir.

Zencefil kullanımının yan etkilerine ilişkin kayıtlar arasında duyarlı hastalarda gelişen parmak ucu kontakt dermatiti yer almaktadır. Safra taşı olan kişilerde ve antikoagülan ilaç kullanan veya kan pıhtılaşma sorunu olan bireylerde hekim gözetiminde kullanılmalıdır. Altı gramdan fazla zencefilin midede irritasyona neden olabileceği bildirilmiştir.

Isırgan Otu

Isırgan otunun diyabet ile ilişkisine yönelik çalışmaların sayıca çok az olması, bu konuda yapılacak iyi planlanmış klinik çalışma ihtiyacını ortaya koymaktadır. Ayrıca dikkate değer bir nokta olarak, çalışmalarda kullanılan ekstreler halkın kullandığı hazırlama yönteminden farklıdır. Bu nedenle çalışmalarda kullanılan ekstreden sağlanan biyoaktif bileşenlerin, besini tüketirken ya da çayını içerken alınması olası olmayabilir. Dolayısıyla bitkilerin etkinliklerine ilişkin çalışmaları değerlendirirken bitkinin kullanıldığı formun da göz önünde bulundurulması ya da öneri verilmesi önemlidir.

Bitkilerin birçok hastalıkta olduğu gibi diyabet tedavisinde de elbette önemli rolü ve etkisi vardır. Bitkiler yararlı olabilir ancak aynı zamanda son derece zararlı da olabilir. Bitkilerin bir kısmı ilerleyen zamanlarda diyetin bir bileşeni olarak ya da bir ilaç molekülü olarak diyabetin tedavisinde rol alabilir. Ancak şu andaki veriler bu bitkilerin hiçbirini önermek için yeterli düzeyde değildir. İncelenen bitkilere ait klinik çalışmaların sayıları henüz çok azdır. İlerleyen süreçte iyi planlanmış kontrollü klinik çalışmalarla etkinliğin yanı sıra doz, kullanım şekli, yan etkiler ve uzun süreli kullanıma ilişkin veriler de geldiğinde diyabet tedavisindeki rolleri açıklığa kavuşacaktır.

Bu durumda diyabetik bireylerin bağışıklık sistemlerini güçlendirmek için bitkisel tedaviler yerine kendi sindirim sistemlerini güçlü hâle getirmeye çalışmaları daha akıllıca ve sağlığa faydalı olacaktır.

Mikrobiyota, Prebiyotik ve Probiyotikler

Diğer yandan bağırsak mikrobiyotası üzerine yapılan çalışmalarda mikrobiyotanın diyabet gelişiminde önemli bir rolü olduğu vurgulanmaktadır.

Diyabetik bireylerin mikrobiyotası incelendiğinde bazı bakteri türlerinin (Roseburia intestinalis ile F. prausnitzii) azaldığı, bazı Clostridium türlerinin ise arttığı görülmüştür. Bu bakteri tür ve içeriklerindeki değişiklikler de insülin direncini artırarak diyabete yol açmaktadır.

Bağırsak mikrobiyotasındaki değişiklikler birçok faktöre bağlı olarak oluşsa da mikrobiyotanın düzenlenmesi için esas olan sağlıklı ve doğru beslenmedir. Bu nedenle mikrobiyotayı düzenlemek adına probiyotik kullanımına ve bağırsaklarda probiyotik bakteri sayısını, etkinliğini ve aktivitesini artıran prebiyotiklere olan ilgi son zamanlarda artmaya başlamıştır. Prebiyotikler, bağırsakların düzenli çalışmasını sağlayan, insan vücudunun sindiremediği besin lifleridir. Bağırsaklardaki yararlı canlı organizmalar olan probiyotikler için besin kaynağıdır.

Yapılan çalışmalarda prebiyotik ve probiyotiklerin bağırsak mikrobiyotasını olumlu yönde değiştirdiği, dış kaynaklı hastalıkları ve inflamasyonu azalttığı, diyabetiklerde antioksidan savunmayı düzelttiği, karbonhidrat metabolizması ile inkretin hormonlarının salınımını düzenlediği ve insülin direncini azalttığı gözlemlenmiştir. Ayrıca total enerji alımını azaltarak ve gastrik boşalma zamanını uzatarak vücut ağırlığı kaybını sağlamada, pankreatik β-hücre fonksiyonunu iyileştirerek ve insülin sekresyonunu artırarak açlık ve tokluk kan glukozunu düşürmede, kan şekeri regülasyonunu ve optimal lipit profilini sağlamada etkili olduğu görülmüştür. Dolayısıyla diyabet gibi kronik hastalıkların oluşumunu engellemede ve yönetimini sağlamada etkili bir beslenme stratejisi olarak doğal prebiyotik ve probiyotiklere yer verilmesinin, doğal besinlerle yeteri kadar alınamadığında ve gerekli görüldüğü durumlarda ise sağlık profesyonellerinin önerisi ve gözetiminde yapay prebiyotik ve probiyotiklerin kullanılmasının faydalı etkiler gösterebileceği düşünülmektedir.

Prebiyotikler Hangi Gıdalarda Bulunur?

Soğan, sarımsak, keten tohumu, karahindiba, kuşkonmaz, pırasa, yer elması, elma, muz, yulaf, çilek, arpa, enginar, soya fasulyesi, tam buğday, ceviz, badem.

Probiyotikler Hangi Gıdalarda Bulunur?

Yoğurt, kefir, ayran, lahana, turşu, peynir, Gouda gibi fermente peynirler, fermente süt ve birçok fermente gıda.

Prebiyotik ve probiyotikler için yapılan “bir elmanın iki yarısı” benzetmesi aslında çok isabetlidir. Çünkü birbirini tamamlayıcı özelliktedirler: Probiyotiklerden daha fazla faydalanabilmek için daha fazla prebiyotik tüketmek gerekiyor. Yani prebiyotikten yoksun kaldığımızda vücudumuzdaki faydalı bakteriler azalabiliyor.

Kısacası, probiyotik olmadan prebiyotik olmaz, prebiyotik olmadan da probiyotik görevini yerine getiremez. Sağlıklı mikrobiyota için beslenmede öncelikle doğal pre-probiyotiklere yer verilmeli, gerekli koşullarda ise yapay pre-probiyotikler kullanılmalıdır. Prebiyotik ve probiyotikleri yeterli ve dengeli miktarda tüketmek, sağlıklı bir mikrobiyotaya sahip olmamızın anahtarıdır.